Nieuws en Agenda
En het vonnis luidt… - Onderzoek naar besluitvorming in de meervoudige kamer
Hoogleraar De Dreu krijgt bijzondere onderzoeksopdracht van Raad voor de Rechtspraak
Hoe verloopt het besluitvormingsproces in de meervoudige kamer? Welke omstandigheden zorgen voor een (de)optimalisatie van dit proces? Die vragen gaan prof. dr. Carsten de Dreu (hoogleraar Arbeids- en Organisatiepsychologie) en dr. Femke ten Velden (universitair docent/postdoc) beantwoorden tijdens hun bijzondere onderzoeksopdracht voor de Raad van de Rechtspraak.
De Raad voor de Rechtspraak wil van De Dreu en Ten Velden graag meer informatie over het functioneren van de meervoudige kamers bij arrondissementsrechtbanken. De meervoudige kamer, die bestaat uit ten minste drie rechters, behandelt in principe de complexere zaken terwijl de enkelvoudige kamer, die bestaat uit één rechter, zich buigt over minder ingewikkelde zaken. De eerste vraag van de onderzoeksopdracht is op basis waarvan bepaalde zaken bij de meervoudige en andere zaken bij de enkelvoudige kamer terechtkomen. De Dreu: ‘Vanuit de theorie kunnen wij aangeven welke beslissingen het beste individueel, en welke het beste door een groep kunnen worden genomen. We gaan dus eerst kijken of de theorie hierover correspondeert met de praktijk.'
Kwaliteit van de beslissingen
Vervolgens bestuderen de onderzoekers onder welke omstandigheden het beslissingsproces in de meervoudige kamer verloopt: verdelen de rechters de informatie of leest iedereen alles, vat de griffier de informatie samen, hoe zijn de onderlinge verhoudingen, is er sprake van een grote tijdsdruk, is er sprake van hiërarchische verhoudingen tussen de rechters? ‘Dit zijn allemaal zaken die bepalen op welke manier groepen informatie verwerken, en dat is weer cruciaal voor de kwaliteit van de beslissingen die de groep neemt', vertelt De Dreu. ‘Wanneer we weten onder welke omstandigheden meervoudige kamers werken, kunnen we adviezen geven om besluitvormingsprocessen verder te optimaliseren. Belangrijk, want de beslissingen van de rechtbank hebben ingrijpende gevolgen. Als gevolg van verkeerde beslissingen kunnen immers onschuldigen worden vastgezet - denk aan de Schiedammer parkmoord en de Puttense moordzaak - terwijl schuldigen wegens zogenaamd gebrek aan bewijs vrij rondlopen.'
Minderheidsstandpunt
Vermoeidheid en tijdsdruk kunnen het beslissingsproces beïnvloeden, maar bijvoorbeeld ook de kwestie of mensen al dan niet een minderheidsstandpunt in durven te nemen. Een aardig voorbeeld daarvan is terug te vinden in de film 12 Angry Men (1957) met Henry Fonda. Een rechtbankjury moet zich buigen over een zaak waarin een zwarte jongen iemand vermoord zou hebben. Er is een aantal - dunne - aanwijzingen dat de jongen de dader is, de jury is vermoeid en wil naar huis. Om tot een beslissing te komen, is een unanieme meerderheid nodig. Eén van de juryleden (Henry Fonda) is overtuigd van het ongelijk van zijn "collega's", en beargumenteert waarom de verdachte de moord niet gepleegd kán hebben. Stukje bij beetje weet hij de andere juryleden te overtuigen van zijn gelijk, en uit eindelijk velt de jury het oordeel not guilty.
De Dreu: ‘In deze film zie je heel goed dat debat essentieel is om als groep tot een goed gefundeerde beslissing te komen. Een van de dingen die we gaan onderzoeken is of, en zo ja, hoe er binnen de kamers gedebatteerd wordt. Onder welke omstandigheden worden standpunten uitgewisseld, hoe werken hiërarchische verhoudingen door in het debat, waardoor laat men zich al dan niet overtuigen, enzovoorts.'
Experiment met rechters in opleiding
Het onderzoek, dat in de zomer van 2011 is afgerond, bestaat uit diverse onderdelen, te beginnen met interviews met de rechters van de meervoudige kamers. ‘Het liefst zou ik een paar keer bij de beraadslagingen van de rechters aanwezig zijn, dus ik hoop dat dat ook mogelijk is. Op basis van de interviews houden we in elk geval een grootschalige survey, waarbij we zo'n 200 rechters willen enquêteren. Daarin vragen we hen onder meer naar de tijdsdruk waaronder ze werken, de sfeer, waardoor zij zich laten overtuigen, et cetera. Daarnaast zijn we van plan om experimenteel onderzoek te doen. Aangezien rechters drukbezet zijn, willen we daarvoor ook rechters in opleiding (raio's) inzetten. We simuleren de situatie in de raadkamer, en variëren bepaalde zaken zoals de informatievoorziening. We kunnen dan tevens kijken naar de relatie tussen de kwaliteit van het besluitvormingsproces en de kwaliteit van het uiteindelijke oordeel.'
De resultaten worden vastgelegd in een rapport van de Raad voor de Rechtspraak. Daarnaast hopen de onderzoekers een aantal artikelen te publiceren op basis van hun bevindingen.
Auteur: Esther van Bochove, afdeling Communicatie FMG